Wie ten volle leeft, leeft ook met sterven

‘Als je eigen dood aan je deur staat en ongeduldig je naam door de brievenbus roept, zie dan maar eens open te doen met een onbewogen 'ach ja, jij hoort er nu eenmaal bij.’

-Lieke Marsman- (1990-2026)

Al vele jaren geeft Irène Bakker Roshi, Spiritholder bij Zen Peacemakers, de cursus ‘Leven met Sterven’. Een doorwrochte cursus die bestaat uit twee delen; een deel dat gaat over onze eigen dood en sterven; en een tweede deel dat gericht is op werkelijk aanwezig zijn bij andermans sterven. Irène Roshi heeft de cursus telkens verder fijn geslepen op basis van opgedane ervaring. Behalve dat het haar zichtbaar veel voldoening en plezier geeft, is het geven van deze cursus ook de vervulling van een persoonlijke opdracht ‘Being with dying’ die zij van Roshi Joan Halifax en Roshi Bernie Glassman heeft gekregen. De cursus ‘Leven met Sterven’ is daarmee nauw verweven met Irène Roshi’s werk als Zen Peacemaker.

Als wij in onze cultuur in het Westen zouden herkennen dat de dood en het leven onlosmakelijk verbonden zijn, zouden wij beiden zeer waarschijnlijk heel anders benaderen. Voor mij als Zen Boeddhist is het bestuderen van het zelf en het ervaren van de tienduizend dingen van de Dharma - zoals het sterven van een dierbare - een tweede natuur en daarom heb ik afgelopen jaar beide delen van deze waardevolle cursus gevolgd.

Het dichten van de kloof tussen leven en dood

Het als mens dichterbij eigen sterven en dood proberen te komen terwijl ik nog midden in het leven sta was een verassend en ingewikkeld proces. Ik wil het liefst ten volle leven en mij van niets afwenden, maar de dood en dan vooral mijn eigen dood doet me onwillekeurig huiveren.

De eerste van de drie Tenets: ‘Een geest van niet weten’ komt mij te hulp. De eerste stap van het dichten van de kloof is al mijn zorgvuldig opgebouwde aannames over de dood en het stervensproces los te laten. Ik moest daarvoor het onmetelijke veld van niet-weten binnenstappen. Niemand van ons weet hoe het is aan gene zijde. Niemand van ons weet hoe hij of zij zal sterven, of het plotseling (vandaag?) komt of dat het een lang proces van loslaten en lijden zal zijn. Pas toen mijn vaststaande ideeën vloeiend werden en wegstroomden ontstond ruimte om eigen sterven te verkennen, er dichterbij te komen en te ervaren hoezeer leven en sterven met elkaar vervlochten zijn; ieder moment opnieuw.

De realisatie van vergankelijkheid, zelfloosheid en vrijheid

Wie sterven en de dood verkent komt onherroepelijk de vergankelijkheid van dit leven tegen. Dierbaren sterven, zelf word ik ouder en ook de natuur om ons heen laat zien dat leven betekent deelnemer zijn in een voortdurend proces van geboren worden, leven, sterven en weer geboren worden. De cursus biedt de mogelijkheid om deze vergankelijkheid van binnenuit te ervaren. Wat als iemand of ikzelf bij het plannen maken en dromen plotseling er niet meer is? Ieder van ons heeft dit soort ervaringen. Het is de kunst ze te omarmen.

In onze cultuur ligt een sterke nadruk op persoonlijke identiteit en leven. Er is een stevig gevoel van een ‘zelf’ en iets als zelfloosheid is lastig voor te stellen voor menigeen. Het is de hardnekkige illusie van een afgescheiden ‘ik’ dat afwijzing en afweer van sterven en dood in stand houdt. Pas als wij ons realiseren dat we niet van anderen gescheiden zijn; dat we geen intrinsieke identiteit hebben; en dat wij allen met elkaar verbonden zijn in de stroom van fundamentele goedheid, vermindert ons lijden en is verzoening met vergankelijkheid en de dood mogelijk.

Pas in diepe meditatie durfde ik in deze rivier van zelfloosheid te stappen en mijn ‘ik’ te laten gaan. Mijn angst voor sterven is daardoor afgenomen. Ik ervaar meer eenheid met de wereld om mij heen. Om met de woorden van Ton Lathouwers te spreken: ‘Ik kan niet uit de altijd voortgaande stroom van basale goedheid vallen, wat er ook gebeurt’.

Bij het mediteren, samen met een dierbare die stervend is of alleen, kunnen we ons openstellen voor de hemel of de zee, een plek waar ons alledaagse gedoe niet bestaat. Gewoon zitten en ademhalen. Meer is niet nodig. Als je dat doet kun je aankomen bij wat ik voor mijzelf noem: je oorspronkelijke verblijfplaats; je ware aard; het rijke, vormloze veld van weldaad van de Boeddhanatuur. Daar is vrijheid van lijden. Een ongefilterd moment van helderheid en niet-weten in eenheid met de ander en wat er op dat moment ook maar is, kan dan ontstaan.

Van vrees naar bevrijding

Als een medemens sterft en wij daarbij aanwezig zijn komen we daarbij van alles in onszelf tegen. Vrees, soms zelfs angst te kort te schieten of de wens om te helpen en iets te bewerkstelligen zijn een paar van die gevoelens. Ikzelf heb bijvoorbeeld de behoefte om te redderen en te doen. In de cursus heb ik geleerd dat ik daarmee gauw voorbij ren aan wat de tweede Tenet ‘Erkennen wat is’ ons aanreikt.

Het is voor mij en misschien ook voor jou belangrijk om te zien dat als ik het lijden al te snel wil stoppen, ik een ander ook de kans ontneem om bevrijding in zijn eigen lijden te ervaren. Pas als we werkelijk in het vuur van het lijden plaatsnemen met een geest van niet-weten en om ons heen zien waaruit dit lijden bestaat, en dit vervolgens durven te erkennen, is een weg naar compassievolle actie (de derde Tenet) mogelijk.

                  We kunnen tegelijk erkennen dat er lijden is bij onze dierbare en zien dat er ook bevrijding van dat lijden mogelijk is. Om ons en ons medemens in staat te stellen deze beide dingen te ervaren zullen we ons idee van een afgescheiden ‘ik’ moeten loslaten.

De Boeddha wist dat lijden niet getransformeerd kan worden door iemand te vertellen hoe hij of zij dit moet doen. Dit kan alleen door een eigen of gezamenlijke directe ervaring. Het is mooi om te verkennen of we met een stervend medemens deze ervaring kunnen opzoeken bijvoorbeeld door meditatie of samen ademhalen. Aanraking is daarbij niet altijd nodig. De onmetelijkheid van ‘niet-weten’ kan ons daarbij de weg wijzen. Muziek, meditatie, stille aanwezigheid, visualisaties, Metta, Tonglen, of oefeningen van vergeving en verzoening zijn allemaal behulpzame paden om te verkennen.

Laat het maar stromen en vertrouw op het proces en de kracht van de geest

Als ik mijn vrees laat gaan, mijn hart laat openbreken en ongepantserd kan laten, kan ik mogelijk bij het lijden aanwezig blijven en voorbij het lijden ook de lonkende vrijheid zien. De weg naar compassievolle actie ligt dan helemaal open. Welke vorm deze actie dan ook krijgt. Onder ons zijn masseurs, stille wijzen, verplegers, zangers, priesters, regelaars, tragikomische cabaretiers, koks en schoonmakers. Allen zijn welkom, allen zijn wellicht nodig als een medemens sterft.

In de woorden van Irène Roshi: ‘Laat het maar stromen en vertrouw op het proces en de kracht van de geest.’

'Above the clouds' -Georgia O'Keeffe